ननायकाचा प्रवास

रॉड्रिगो रे रोसाने स्पॅनिश भाषेत बरंच लिखाण केलं आहे। पण तो ग्वाटेमालातून शिक्षण पूर्ण करून न्यूयॉर्कला येईपर्यंत त्याच्याबद्दल कुणालाच फारशी माहिती नव्हती.

रॉड्रिगो रे रोसाने स्पॅनिश भाषेत बरंच लिखाण केलं आहे. पण तो ग्वाटेमालातून शिक्षण पूर्ण करून न्यूयॉर्कला येईपर्यंत त्याच्याबद्दल कुणालाच फारशी माहिती नव्हती. 1980मध्ये तो मोरोक्कोला गेला आणि तिथे अमेरिकन लेखक पॉल बॉवेलचा आश्रित बनला. पॉल बोवेलनेच त्याचं काही लिखाण इंग्रजीत भाषांतरित केलं, पण ‘द पाथ डबल्स बॅक’, ‘डस्ट ऑन द टंग’ आणि ‘द बेगर्स नाइफ’ ही तीन पुस्तकं वगळता त्याचं इतर कुठलंही साहित्य इंग्रजीत आलेलं नाही. मात्र त्याची अनेक पुस्तक इटालियन, जर्मन, डच, डॅनिश, पोर्तुगीज आणि जपानी भाषेत भाषांतरित झाली आहेत. रे रोसाने विशेषत: कादंब-या आणि लघुकथा लिहिल्या. त्याचं लिखाण हे प्रामुख्यानं लॅटिन अमेरिकन आणि उत्तर आफ्रिकेतील दंतकथा आणि मिथकांवर आधारलेलं असतं.

त्याची ‘ला ओरिला आफ्रिकाना’ (इंग्रजी अर्थ, द आफ्रिकन शोअर) ही कादंबरी उत्तर मोरोक्कोतील टॅन्जिअर्स या शहरात व त्याच्या आसपास घडते. चिलीचा जनरल ऑगस्टा पिनोचट याला 1989 ते 2000 या काळात लंडनमध्ये डांबून ठेवण्यात आलं होतं, त्या काळातलं हे कथानक आहे. कादंबरीतील मुख्य व्यक्तिरेखा काहीशी गूढ आहे. गंमत म्हणजे, कादंबरीची सुरुवात आणि शेवटातही ती कुठे दिसत नाही आणि इतरही वेळी ती असून नसल्यासारखी आहे. ती वाचकांसमोर येते ती निवेदकाच्या माध्यमातून. शेवट वगळला तर या व्यक्तिरेखेचं नावही वाचकांना कळत नाही. तो एक कोलंबियन तरुण पर्यटक असल्याचं तेवढं समजतं. त्याची पत्नी काली शहरात राहते. पण त्याला तिच्याकडे जाण्याची अजिबात घाई नाही. त्याचा पासपोर्ट हरवतो. तो नव्यानं मिळायला वेळ लागतो. या काळात त्याचं गतायुष्य वाचकांसमोर उलगडत जातं. राहण्याची सोय शोधत तो टॅन्जिअर्सच्या रस्त्यावर फिरत राहतो. या काळात बरेच जण त्याला मदत करतात, तर काही त्याचा वापरही करून घेतात.

हा कोलंबियन पर्यटक ही या कादंबरीतील मुख्य व्यक्तिरेखा असली तरी ती कादंबरीचा नायक आहे, असं दोन कारणास्तव म्हणता येत नाही. एक म्हणजे, कादंबरीतील बराच भाग ती निष्क्रियच असते आणि कादंबरीला एकजीव ठेवण्यासाठीही तिचा काही उपयोग होत नाही. या कादंबरीतील प्रकरणं अत्यंत लहान म्हणजे काही तर एक पानीच आहेत. ती जिथे संपतात तिथे साधारणपणे इतर कादंबरीतील प्रकरणं वाचकाला गुंतवून ठेवतात किंवा कादंबरीला वेग देतात. पण यामुळे ‘ला ओरिला आफ्रिकाना’ ही कसलंही कथानक नसलेली (प्लॉटलेसनेस) कादंबरी वगैरे बनत नाही. उलट ती अत्यंत कौशल्याने गुंफलेली, लहान-मोठय़ा प्रश्नांची मालिका उपस्थित करणारी, त्याही पलीकडे नेमकं काय घडतंय, अशी उत्सुकता निर्माण करणारी कादंबरी बनते. या कादंबरीचा पोत पाहून तिला ‘किरकोळ’ म्हणण्याचा मोह होत असला तरी तो भ्रामक आहे. कारण या कादंबरीत उगाचंच तणाव करणं जाणीवपूर्वक टाळलं आहे. खरं तर ती एका मोठ्या आणि तातडीच्या विषयाला स्पर्श करते. तो म्हणजे आफ्रिका आणि युरोपमधील मानवी वाहतूक आणि त्याला जोडून असलेलं जग. वसाहतवादाचंच हे एका परीने टोक आहे. तंतोतंत दृश्यबांधणी आणि कथेचा नेमका प्रवास सांगणारी रचना यामुळे या कादंबरीतून एक तीव्र वास्तववादी परिणाम साधला जातो. हे रॉड्रिकोच्या लिखाणाचं वैशिष्टय़ आहे.