ओळख शोधण्याची धडपड

फॉन्ट साईज

तामुझचं लेखन इस्रयलमधील जीवनापेक्षा इस्त्रायलबाहेरील इस्रयलींच्या जीवनाचं चित्रण अधिक करतं. इस्त्रायलींना बाहरेच्या जगात आपली ओळख तयार करण्यासाठी कसा संघर्ष करावा लागला आणि इस्त्रायलने मध्यपूर्वीय किंवा युरोपियन संस्कृतीऐवजी ‘मेडिटरेनियन’ संस्कृती कशी स्वीकारली, याचा उहापोह तामुझ करतो.

बेंजामिन तामुझ हा इस्त्रायली लेखक असला तरी मूळचा तो रशियातला. पाच वर्षाचा असताना त्याचे आई-वडील सोव्हिएत रशियातून पॅलेस्टाइनला आले. तामुझ केवळ लेखकच नव्हता तर पत्रकार, समीक्षक, चित्रकार आणि शिल्पकार असं हे रसायन होतं. त्यानं कायदा आणि अर्थशास्त्र या विषयांचं शिक्षण घेतलं असलं तरी इतिहास आणि कला हे त्याचे आवडते विषय होते. त्यामुळे त्याचं बरंचसं लेखन या अंगानेच झालं. ‘गोल्डन सॅण्ड’ ही पहिली कादंबरी 1950मध्ये लिहिल्यानंतर त्याने हिब्रू भाषेत 10 कादंब-या, पाच लघुकथा, आठ मुलांसाठी पुस्तकं, दोन नाटकं असं विपुल लिखाण केलं. साधारणपणे इस्त्रायली लेखकांचा कल लघुकादंब-या लिहिण्याकडे असताना तामुझने मात्र दीर्घ कादंब-या लिहिल्या, हे त्याचं वेगळेपण. त्याच्या ब-याचशा साहित्याचं इंग्लिश, स्पॅनिश, जर्मन, इटालियन, फ्रेंच, तुर्किश, ग्रीक, इस्टोनियन, रशियन, अल्बेनियन, पोलिश, जर्मन, चायनीज, अरेबिक या भाषेत भाषांतरित झालं असलं तरी ‘हायी एल्याकुम’ अजूनही इंग्रजीत भाषांतरित झालेली नाही.

त्याची ‘हायी एल्याकुम’ (एल्याकुमचं जगणं) ही कादंबरी त्याच्या कादंबरी त्रयीतील पहिली कादंबरी. या त्रयीतल्या दुस-या भागाचं शीर्षक ‘कॅसल इन स्पेन’ तर तिस-या भागाचं नाव ‘हॅल्युसिनेशन’ आहे. ‘हायी एल्याकुम’ ही 1963मध्ये प्रकाशित झाली. ‘हायी एल्याकुम’ ही एका अ‍ॅण्टिहिरोची पर्यायाने इस्त्रायलच्या स्वातंत्र्यपूर्व काळातील एका संपूर्ण इस्त्रायली पिढीची कहाणी आहे. या कादंबरीत इस्त्रायलचा कालखंड आणि दुस-या महायुद्धाची पार्श्वभूमी आहे. कादंबरीचा नायक इस्त्रायलच्या स्वातंत्र्याची लढाई लढतोय, परंतु व्यक्तिगत जीवनात तो पराभूत झाला आहे. त्याच्या साधेपणामुळे तो समाजात कुणालाच नकोय. त्यामुळेच तोही समाजापासून दूर पळण्याचा प्रयत्न करतो. या प्रयत्नात त्याला त्याची जीवनसाथी नुरा भेटते. तिची मूळं विदेशी आहेत. नंतर दोघं स्पेनला जातात. तिथे काही दिवस राहिल्यानंतर नायकाला पुन्हा आपल्या मायदेशी परतावं, असं वाटतं. पण तिथे पुन्हा तो एकटेपणाच्या गर्तेत सापडतो. आपल्या गतस्मृतींमध्ये हरवल्यानं वास्तवापासून दूर फेकला जातो. अखेरच्या कादंबरीत तो एका मनोरुग्णालयात पोहोचलेला असतो.

तामुझने हे सगळं काव्यात्म आणि विडंबनात्मक शैलीत मांडलंय. समीक्षकांच्या मते, या कादंबरीत त्याने इस्त्रायलच्या स्वातंत्र्याच्या लढाईतील एका तरुणाचं जे व्यक्तिरेखाटन केलं आहे ते आगळं आहे. ही कादंबरी ज्यू लोकांना इस्त्रायलच्या इतिहासाच्या मुळाशी घेऊन जाण्यात यशस्वी होते.

तामुझचं लेखन इस्रयलमधील जीवनापेक्षा इस्त्रायलबाहेरील इस्रयलींच्या जीवनाचं चित्रण अधिक करतं. इस्त्रायलींना बाहरेच्या जगात आपली ओळख तयार करण्यासाठी कसा संघर्ष करावा लागला आणि इस्त्रायलने मध्यपूर्वीय किंवा युरोपियन संस्कृतीऐवजी ‘मेडिटरेनियन’ संस्कृती कशी स्वीकारली, याचा उहापोह तामुझ करतो. त्याच्या ‘हायी एल्याकुम’ या कादंबरीत याचंच प्रतिबिंब दिसतं.